Cando pase algo grave, imos lamentalo todos…

Cuando pase algo grave, nos vamos a lamentar todos….pdf

Descargar PDF • 165KB

As palabras teñen unha forza extraordinaria. Poden tender pontes ou levantar muros, achegar ás persoas ou enfrontalas, sementar esperanza ou alimentar o odio. E cando quen as pronuncia ten unha responsabilidade pública, o seu alcance é aínda maior, porque non quedan encerradas no lugar onde foron comentadas: chegan a miles de persoas, espertan emocións e, en ocasións, rematan converténdose en combustible para un enfrontamento que despois resulta difícil de controlar.

Por iso me preocupa o que está a acontecer no noso país. O pasado 8 de outubro, durante un pleno da Asemblea de Madrid, Manuela Bergerot, voceira de Más Madrid, pronunciou unha frase que non debería deixarnos indiferentes: «Nas rúas de Madrid non vai haber paz».

Nun primeiro momento pensei que se trataba dunha expresión desafortunada, froito do fragor da disputa política, desas frases que se pronuncian nun momento de tensión e que despois se esquecen. Porén, o que estamos a ver nas nosas rúas, nas redes sociais e en determinados ambientes políticos dime todo o contrario.

Non desexaría ter que escribir algún día un artigo lamentando que unha discusión política rematase nunha desgraza persoal. Non desexaría que ninguén tivese que enfrontarse á perda dun fillo, dun pai, dunha nai ou dun amigo por algo que puido evitarse cun pouco máis de sensatez. Porque, cando sucede unha traxedia, as lamentacións chegan demasiado tarde.

Aínda estamos en precampaña e a tempo de recuperar a cordura. Por iso, desde estas liñas, quero facer un chamamento a todas as partes: aos partidos políticos, aos sindicatos, ás asociacións e ás demais organizacións que teñen capacidade para influír na sociedade. Pídolles responsabilidade e serenidade. Sei que é moito pedir a aqueles que viven instalados no radicalismo, a quen parece necesitar un inimigo para xustificar a súa existencia pública e a quen atopa no enfrontamento unha maneira de facerse visibles. Mais non quero renunciar a pedilo, porque aínda creo que a maioría dos cidadáns desexan vivir en paz, traballar, sacar adiante ás súas familias e gozar dunha convivencia na que ninguén teña que sentir medo por pensar de maneira diferente.

Non podemos permitir que quen máis grita decida como debemos convivir os demais.

A memoria de quen coñeceu o medo.

Recentemente fálase moito de fascismo, de represión e de recortes de liberdades. Son palabras moi serias, cargadas de historia e de sufrimento, que non deberían utilizarse a lixeira nin converterse en simples armas arreboladizas para desacreditar ao adversario. Quen as pronuncia debería coñecer o seu significado, o contexto no que naceron e as consecuencias que tiveron para millóns de persoas.

A miña xeración pertence ás últimas que creceron baixo a longa sombra que deixou a Guerra Civil no noso país. Malia que non vivimos directamente a contenda, si medramos escoitando os seus ecos, percibindo os seus silencios e descubrindo, a través dos nosos maiores, as pegadas que deixara nas súas vidas.

No meu libro El laberinto del recuerdo escribín:

«Dos nosos maiores aprendemos a gardar en silencio as historias desgarradoras que nos chegaron daqueles anos e das que foron testemuñas directas. Pero tamén aprendemos a superar as feridas que quedaran abertas despois da contenda».

Non eran palabras escritas para adornar unha páxina. Eran lembranzas, vivencias e sentimentos que formaban parte da nosa memoria colectiva.

Recordo ao meu pai e aos seus amigos escoitando polas noites, coa luz apagada, Radio Pirenaica e Radio Moscova. Aquela imaxe quedou gravada na miña memoria infantil. Tamén lembro como nos escondiamos detrás das portas cando viamos entrar á Garda Civil na aldea. A súa presenza impresionábanos de verdade. Non era a escena dunha película nin unha historia que alguén nos contase moitos anos despois. Era o medo que sentiamos entón, sen comprender do todo as súas razóns, pero intuíndo que había cousas das que era mellor non falar.

A miña avoa tiña unha tenda de ultramarinos e unha panadería. Aínda hoxe podo evocar aquelas conversas arredor dun braseiro, cando alguén comezaba a lembrar historias da guerra e os demais escoitaban cunha mestura de tristeza e cautela. Se entraba algún falanxista, as voces baixaban de inmediato e a conversa cambiaba de rumbo. As palabras que uns segundos antes fluían con naturalidade quedaban suspendidas no aire, coma se de súpeto puidesen volverse perigosas.

Tampouco esquecín as visitas dos axentes da mal chamada «Fiscalía». Entraban na panadería e na tenda cunha autoridade tan avasaladora que impoñían respecto e temor. Para aquela xente, calquera pequeno detalle podería converterse nunha sanción exemplar. Pero o que máis me chamaba a atención era que, cando se ían, levaban o que lles viña en gana, sen pedir permiso nin pagar o seu importe.  Os nosos maiores aprenderon a calar para protexerse.

Podería lembrar moitas máis cousas. Podería determe noutras historias familiares, nas privacións, nos silencios e nas feridas que tardaron décadas en pecharse. Mais non pretendo converter este artigo nun relato daqueles anos. Só quero explicar a orixe da miña preocupación e por que me doe comprobar como algúns xogan con palabras e actitudes que poden abrir de novo vellas feridas. Escribo desde a convicción de que unha sociedade só pode avanzar cando aprende da súa historia e se esforza por non repetir os seus erros.

Medramos en liberdade. Coñecemos unha convivencia que os nosos maiores non sempre puideron gozar. Tivemos a oportunidade de estudar, traballar, viaxar, expresar as nosas ideas e votar a aqueles que consideramos máis capaces de gobernar. Tivemos a oportunidade de discrepar sen que esa discrepancia tivese que converterse nunha ameaza. Pero agora corremos o risco de afacernos a algo que debería avergoñarnos: que o insulto substitúa o argumento, que a descualificación ocupe o lugar do diálogo e que a violencia verbal termine abrindo a porta a outras formas de violencia.

Cando a política converte o veciño en inimigo.

Preocúpame ver a mozos que falan de fascismo, de represión ou de perda de liberdades cunha lixeireza que me fai pensar que, en ocasións, descoñecen o que esas palabras representan. Non digo que os mozos non teñan dereito a protestar. Todo o contrario. Teñen dereito a esixir un futuro mellor, a denunciar as inxustizas e a reclamar cambios cando consideran que as cousas non funcionan. O que me preocupa é que algúns poidan estar a utilizar a súa indignación, as súas inquietudes e as súas lexítimas aspiracións para conducilos cara a un enfrontamento que non sempre responde aos seus propios intereses. Non toda causa que se presenta envolta en grandes palabras responde necesariamente ao ben común, nin toda persoa que se proclama defensora da liberdade está disposta a respectar a liberdade dos demais.

Quen che pide que odies antes de pensar non está a defender a túa liberdade: está a tentar dirixir a túa conciencia.

Unha sociedade democrática non se constrúe obrigando a todos a pensar da mesma maneira. Constrúese aceptando que podemos ter opinións diferentes e que ningunha delas nos autoriza a humillar, ameazar ou agredir a quen pensa doutra forma.

Podemos discrepar sobre a vivenda, a economía, a educación, a inmigración, os dereitos sociais ou calquera outra cuestión que afecte as nosas vidas. Podemos considerar trabucadas as decisións dun goberno e esixir responsabilidades a quen o dirixe. Podemos saír á rúa, manifestarnos e alzar a voz para reclamar o que consideramos xusto. Pero hai unha fronteira que nunca deberiamos cruzar: a que separa a defensa lexítima das nosas ideas do intento de impoñelas mediante o medo, a intimidación ou a violencia. Porque cando esa fronteira desaparece, deixa de importar quen ten razón. O único que conta é quen grita máis, quen reúne a máis persoas dispostas a enfrontarse e quen consegue que o outro retroceda por temor ás consecuencias.

A violencia sempre remata pasándonos factura.

Hai outra cuestión que tampouco deberiamos esquecer. Cando se producen altercados, cando se esnaquizan escaparates, se queiman contedores, se danan instalacións públicas ou se destrúe o mobiliario urbano, algúns parecen pensar que esas cousas non van con eles, que os danos só afectan a quen goberna ou a quen é obxecto das súas protestas. Máis non é así.

Os bens públicos son de todos. As rúas, as prazas, os parques, as instalacións e os servizos que utilizamos a diario mantéñense co esforzo da cidadanía. Cada dano que provocamos acaba tendo un custo que pagamos entre todos, incluídos aqueles que apenas poden chegar a fin de mes e aqueles que non teñen ningunha responsabilidade no conflito.

E detrás dos danos materiais pode haber algo moito máis doloroso: unha persoa ferida, unha familia esnaquizada, un traballador que só tentaba cumprir coa súa obriga ou un mozo que saíu a manifestarse convencido de que defendía unha causa xusta e acabou atrapado nunha situación que nunca imaxinara. A violencia non pregunta polas ideas de quen a sofre. Non distingue entre quen ten razón e quen está errado. Non devolve unha vida nin repara unha familia rota. Cando se desata, ninguén pode garantir que as súas consecuencias se limiten a aqueles que inicialmente pretendían provocala.

Non hai vitoria política que compense unha vida perdida.

Parámonos a pensar niso?

Ás veces teño a sensación de que vivimos demasiado pendentes das batallas políticas do día, das declaracións máis incendiarias, dos vídeos que circulan polas redes sociais e das provocacións que nos indignan durante unhas horas. Enfadámonos, compartimos mensaxes, sinalamos culpables e seguimos adiante. As palabras non son inocentes cando se utilizan deliberadamente para alimentar o enfrontamento. Aqueles que teñen unha tribuna pública, unha responsabilidade política ou a capacidade para mobilizar a miles de persoas deberían ser conscientes diso. Non se trata de pedir silencio ante as inxustizas. Trátase de esixir responsabilidade a quen fala en nome dos demais. Non se trata de evitar as protestas, senón de defender o dereito para protestar sen destruír, sen ameazar e sen converter o discrepante nun obxectivo.

A liberdade de expresión permítenos dicir o que pensamos, pero a responsabilidade obríganos a pensar no que dicimos e nas consecuencias que as nosas palabras poden ter.

Hai problemas moito máis importantes que as nosas diferenzas.

Mentres nos encerellamos en discusións interminables, a realidade segue o seu curso. O cambio climático golpéanos con episodios cada vez máis preocupantes. Hai pobos que sofren as consecuencias das inundacións, os incendios e outros fenómenos devastadores. Hai familias que perden as súas casas, persoas que ven desaparecer o esforzo de toda unha vida e cidadáns que, dun día para outro, teñen que comezar de novo despois de perdelo case todo. Hai persoas que viven con dificultades económicas, mozos que non atopan as oportunidades que esperaban, maiores que necesitan coidados e familias que se esforzan cada día por ofrecer un futuro digno aos seus fillos. Son problemas reais. Problemas que non desaparecen porque un partido gañe unha discusión no Parlamento ou porque os seus adversarios reciban unha choiva de insultos nas redes sociais. Mentres uns e outros se dedican a alimentar as súas diferenzas, a vida continúa para millóns de persoas que necesitan respostas, solucións e esperanza. Persoas que non queren vivir permanentemente enfrontadas, que non desexan levantarse cada mañá cunha nova polémica e que están cansadas de comprobar como os intereses partidistas parecen impoñerse tantas veces ás necesidades da cidadanía.

Aínda estamos a tempo.

Non quero rematar estas liñas desde o pesimismo. Négome a pensar que estamos condenados a repetir os erros do pasado ou que a convivencia democrática é unha conquista que podemos perder sen facer nada para evitalo. Aínda estamos a tempo de rectificar. Aínda podemos demostrar que unha sociedade madura non necesita estar de acordo en todo para vivir en paz. Por iso fago un chamamento aos partidos políticos, aos sindicatos, ás asociacións e a todos aqueles que teñen capacidade para influír na opinión pública. Pídolles que non utilicen a dor das persoas como munición política, que non convertan a indignación cidadá nunha ferramenta para os seus propios fins e que non alimenten unha confrontación cuxas consecuencias quizais non poidan controlar. E a quen sae á rúa, especialmente aos máis novos, pídolles que non renuncien á súa capacidade crítica, que defendan os seus dereitos e que loiten por aquilo no que creen. Pero que o fagan coa cabeza alta, con argumentos e con respecto. Que ninguén lles roube a liberdade de pensar por si mesmos nin os convenza de que necesitan odiar a alguén para construír un futuro mellor. Protestar é un dereito. Esixir responsabilidades é unha obrigación cidadá. Defender a xustiza é unha aspiración lexítima. Mais ningunha desas cousas necesita da violencia para ter sentido.

Nunha democracia, as urnas son o instrumento fundamental para decidir quen debe gobernar. Os tribunais, as institucións e os mecanismos de participación cidadá permiten esixir responsabilidades e defender os nosos dereitos. E a sociedade civil ten o poder de manifestarse, organizarse e reclamar cambios sen necesidade de converter as rúas nun campo de batalla.

Non deixemos que ninguén nos faga crer que o enfrontamento é inevitable. Non permitamos que quen vive da crispación nos convenza de que o odio é o prezo que debemos pagar por defender as nosas ideas.

Vivín o suficiente para saber que as feridas dunha sociedade non sempre se ven a primeira ollada. Ás veces permanecen agochadas durante anos, nos recordos dunha familia, nas palabras que alguén non se atreveu a pronunciar ou no medo que se transmite dunha xeración a outra. Tamén vivín o suficiente para valorar a liberdade, a tranquilidade de poder falar sen medo e a posibilidade de compartir unha mesa con persoas que non pensan coma min. Por iso dóeme ver como estamos a deteriorar algo que tanto custou construír.

Non sei que nos depararán os próximos meses. Non sei ata onde pode chegar esta escalada de tensión. Pero si sei que todos temos unha parte de responsabilidade no que está a ocorrer e que non podemos limitarnos a agardar que sexan os demais os que dean o primeiro paso. Porque cando suceda algo grave, xa non servirán as explicacións, nin as acusacións, nin os reproches. Entón todos lamentaremos o ocorrido e preguntarémonos por que ninguén fixo nada para evitalo. Quizais descubramos, demasiado tarde, que as traxedias que parecen inevitables moitas veces comezan con pequenas renuncias á sensatez, con palabras que non deberían pronunciarse e con silencios que ninguén se atreveu a romper.