A ousadía de mercar unha vivenda
Levamos moitos anos falando do problema da vivenda coma se se tratase soamente dunha cuestión de oferta, de demanda, de alugueiros desorbitados ou de dificultades de acceso. Todo iso é certo, por suposto. Pero hai unha parte do relato que adoitamos contar con menos entusiasmo: a experiencia de quen, despois de traballar, de aforrar e de endebedarse, consegue comprar unha casa en España. Porque comprar unha vivenda neste país non é unha simple transacción. É unha dolorosa procesión con aranceis, impostos, selos, notarios, xestores e recibos que aparecen coa puntualidade dun calendario litúrxico.
Primeiro pagamos por mercala. Despois seguimos facendo fronte a longa hipoteca que pesa sobre nós. Mentres vivimos nela, seguimos pagando por ter o privilexio de habitala. Se, unha vez pagada, tras décadas de cotas, decidimos vendela, volvemos desembolsar unha cantidade máis que suculenta por ter a ousadía de gañar un pouco de diñeiro. Neste país, ser propietario non é un estado patrimonial, é unha subscrición de pago recorrente á Administración. A casa é túa; os recibos, de todos.
O bautismo fiscal.
Todo comeza coa compra. Se a vivenda é de segunda man, espéranos o imposto sobre transmisións patrimoniais (ITP), o famoso ITP. Se é nova, o IVE. En calquera caso, antes de poder emocionarnos ao recibir as chaves, descubrimos que non somos exactamente propietarios: somos contribuíntes con chaves. O vendedor recibe o seu prezo; o Estado, a comunidade autónoma e o concello reciben a súa parte; e nós recibimos unha escritura, unha hipoteca e a sensación de entrar nunha relación da que non coñeciamos todos os termos.
Á compra súmanse os gastos de notaría, do Rexistro da Propiedade, da xestoría e da taxación e, se hai financiamento, toda unha liturxia hipotecaria adicional. A taxación, claro, hai que pagala, aínda que sexa o banco quen a encargue.
Vinte anos de cota e devoción.
Despois chega a hipoteca, ese compromiso a longo prazo que converte unha casa nun produto financeiro con xardín, cociña e, con sorte, algunha xanela orientada ao sur. Aforramos durante anos, pagamos os impostos que recaen sobre as nosas nóminas, pagamos impostos ao comprar e, se necesitamos financiamento, entregamos ao banco unha parte considerable do noso salario durante décadas. Non é raro que, ao final, o importe total abonado ao banco supere con folgura o prezo da vivenda. Os intereses non son un detalle menor: son unha segunda casa invisible que tamén mercamos, malia que nunca poidamos vivir nela.
A hipoteca converte así o soño da propiedade nunha rutina de resignación mensual. Cada cota é un pequeno acto de fe: fe no emprego, fe na economía, fe en que non chegará unha subida dos tipos de xuro, unha enfermidade, un despedimento ou calquera outra circunstancia que nos lembre que a seguridade patrimonial é, en realidade, bastante fráxil. Mentres tanto, o banco cobra a súa parte coa serenidade de quen sabe que o ladrillo é un dos poucos activos que a xente está disposta a financiar durante vinte, trinta ou corenta anos.
A propiedade, con cota anual.
Pero non abonda con mercar e pagar a hipoteca. Unha vez dentro, o IBI lémbranos cada ano que o concello tamén considera que a casa é, ata certo punto, súa. Logo chegan o lixo, a auga, a comunidade de propietarios, o seguro —obrigatorio nalgúns casos ou recomendable noutros—, as reparacións e esas obras extraordinarias que aparecen xusto cando as contas xa estaban equilibradas. Ser propietario significa descubrir que a vivenda non só hai que pagala: tamén hai que alimentala.
O IBI ten, ademais, unha virtude pedagóxica admirable: ensínanos que a propiedade non é un dereito estático, senón unha relación permanente co concello. Cada primavera ou cada outono chega un recibo para lembrarnos que a casa está nun municipio, que ese municipio presta servizos e que, naturalmente, nós temos a obriga de contribuír. Ninguén discute que haxa que financiar os servizos públicos. O rechamante é a sensación de que, no caso da vivenda, a Administración nunca deixa de pasar por caixa.
O imposto de saída.
Tras moitos anos de esforzo, chega o día en que a casa está pagada. Quizais os fillos marcharon, quizais mudou a situación familiar, quizais simplemente decidimos vendela para vivir con algo máis de tranquilidade. É o momento en que un cre que, por fin, vai recuperar parte do investido. Mais non é así. Aparece a plusvalía municipal, ese imposto que grava o incremento de valor dos terreos de natureza urbana, malia que non toquemos un ladrillo, non fagamos reformas e que barrio siga igual que cando mercamos a casa.
A plusvalía municipal baséase, na súa modalidade obxectiva, no valor catastral do terreo e no tempo durante o que se tivo a propiedade. A súa lóxica é sinxela: se o chan se revalorizou, o concello reclama a súa parte. Dá igual que a ganancia real dependa de mil factores, que a vivenda se vendese por necesidade ou que o diñeiro obtido vaia destinarse a mercar outra casa, á xubilación ou a pagar débedas. O concello non pregunta demasiado: o chan revalorizouse e, daquela, vostede ten que pagar.
Despois chega Facenda co IRPF e a ganancia patrimonial. Se a vivenda se vendeu por bastante máis do que custou, a diferenza pode tributar. No exemplo dunha casa adquirida por 60.000 € e vendida décadas despois por 400.000 €, a diferenza entre ambos os prezos sería de 340.000 €, antes de aplicar os axustes fiscais correspondentes. Sobre esa cantidade, o IRPF pode chegar a esixir unha suma considerable. É dicir, pódese acabar pagando unha cantidade importante en impostos pola venda dunha casa, mesmo superior ao prezo polo que se mercou. A revalorización, en aparencia un éxito persoal, convértese nunha escusa estupenda para unha nova recadación.
Un produto financeiro con imposto de entrada e saída.
A mensaxe implícita do sistema é clarísima. Nós aforramos durante anos, pagamos impostos aplicados ao noso salario, pagamos impostos ao comprar, pagamos impostos mentres somos propietarios e pagamos impostos á hora de vender. Se necesitamos unha hipoteca, o banco cobra a súa parte durante décadas. Se vendemos con ganancia, Facenda reclama a súa parte. Se o chan subiu de valor, o concello tamén.
Ao final, a vivenda deixa de ser un patrimonio familiar para converterse nun produto financeiro con imposto de entrada, cota de mantemento e imposto de saída. Un investimento con emocións, si, pero tamén con comisións, aranceis, tipos e prazos. Unha casa para vivir, en teoría; un circuíto de recadación, na práctica.
Por iso, cando alguén di que en España «a vivenda é un dereito», convén engadir unha precisión: tamén é un negocio para moitos e unha fonte de ingresos para as administracións. O cidadán compra, hipotécase, mantén e vende; o Estado, as comunidades autónomas, os concellos e as entidades financeiras cobran en cada etapa deste camiño. Nós poñemos o traballo, o aforro e a paciencia. Eles poñen os impostos.
Con todo, seguimos mercando vivendas. Porque, ao final, entre recibo e recibo, entre cota e cota, entre imposto e imposto, a vivenda segue sendo unha das poucas cousas que nos permite sentir que, malia todo, temos un refuxio onde volver. Aínda que ese lugar, cada vez que viramos a chave, nos lembre amablemente que tamén ten dono fiscal.
Eu pediríalles aos novos residentes en Sol que non se movan de aí. Polo menos, aforraranse este rosario de impostos que nos acompaña toda a vida.
Comentarios